Start » Artykuły naukowe, Samoleczenie, Zioła i fitoterapia

Nagietek lekarski, nie tylko do bukietów

8 sierpnia 2012

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) jest lubiany ze względu na intensywnie pomarańczowe kwiaty i chętnie uprawiany w ogrodach jako roślina ozdobna. Tradycyjnie jest dodawany do bukietów święconych w dniu Matki Boskiej Zielnej, czyli 15 sierpnia.  Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. Jego kwiaty otwierają się po wschodzie słońca, a zamykają wieczorem, co kojarzyło się z liczeniem dni i kalendarzem (calendula). Nagietek w medycynie: jego lecznicze właściwości były znane już w starożytności, w średniowieczu był uprawiany w ogrodach klasztornych. Był stosowany do leczenia chorób skóry, wrzodów, chorób wątroby i przy bolesnych miesiączkach. Współczesna medycyna używa ekstraktów z nagietka głównie w leczeniu stanów zapalnych skóry i oparzeniach. Nagietek w kuchni: kwiaty są używane do dekoracji różnych dań, jako przyprawa oraz do barwienia, np. ryżu, żółtych serów i margaryn; płatki kwiatów można dodać do sałatki lub omletu.

Fitochemia. Nagietek lekarski używany do produkcji leków i kosmetyków pochodzi z kontrolowanych plantacji. Surowcem farmaceutycznym są kwiaty i koszyczki kwiatowe. Głównymi składnikami czynnymi są saponiny triterpenowe (3-10%) i flawonoidy (0,3-1,5%). Saponiny triterpenowe to kalendulozydy A-F, pochodne kwasu oleanolowego. Flawonoidy to głównie pochodne izoramnetyny i kwercetyny. W surowcu są też alkohole triterpenowe i ich estry, fitosterole (beta-sitosterol, kampesterol), karotenoidy (do 3,5%), kumaryny (skopoletyna, umbeliferon, eskuletyna), olejek eteryczny (0,02%) oraz polisacharydy. Za piękny pomarańczowy kolor płatków odpowiadają karotenoidy, wśród nich dominuje flawoksantyna, ale jest też luteoksantyna, luteina i likopen[1]. Profil karotenoidów zależy od koloru płatków (żółty czy pomarańczowy) oraz miejsca uprawy. Bioaktywne składniki nagietka są intensywnie badane[2][3], z myślą o zastosowaniach farmaceutycznych.

 

Nagietek w preparatach na skórę

Wiele badań wykonano na zwierzętach laboratoryjnych. Wyciągi z kwiatów nagietka stosowane w postaci maści (5%) przyspieszały gojenie się ran u szczurów; maści z 10% zawartością wyciągu skracały czas zabliźnienia się rany u królika nawet o 25%. Wyciąg podawany na skórę po oparzeniu nie tylko przyspieszał gojenie się ran, ale też zmniejszał stres oksydacyjny w organizmie, poprawiały się biochemiczne markery procesu gojenia, np. obserwowano obniżenie poziomu białek ostrej fazy oparzenia.

Flawonoidy i inne związki polifenolowe mają silne właściwości antyoksydacyjne i wymiatają wolne rodniki. Taka aktywność jest istotna dla zmniejszania skutków uszkodzenia skóry poddanej działaniu promieniowania jonizującego czy UV. Preparaty z nagietkiem wspomagały gojenie uszkodzonej skóry u pacjentów po radioterapii. Korzystny efekt stosowania maści z nagietka pokazano na bezwłosych myszach naświetlanych UVB. Krem z olejkiem z kwiatów nagietka może być używany do chrony skóry przed słońcem, sugeruje to jego „sun protecting factor” SPF=14,8 zmierzony spektrofotometrycznie[4]. Oparzeniom i uszkodzeniom skóry często towarzyszy stan zapalny. Preparaty z nagietkiem mają jednocześnie działanie przeciwzapalne. Pokazano, że glikozydy izoramnetyny izolowane z kwiatów nagietka hamują aktywność prozapalnego enzymu lipooksygenazy, przeciwzapalnie działają glikozydy kwercetyny, a także alkohole triterpenowe.

Ekstrakty z nagietka są skuteczne przeciwko bakteriom, wirusom i grzybom. Interesujące, że zwalczały mikroorganizmy (bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne oraz grzyby) izolowane z materiału pobranego od pacjentów z brytyjskiego szpitala w Belfaście, a ich aktywność przeciwgrzybicza była porównywalna z Fukonazolem [5]. Pokazano też, że wyciąg  hamuje replikację wirusów HIV.

Nagietek jest składnikiem kropli do oczu stosowanych w stanach zapalnych spojówek, a także przy podrażnieniach i przemęczeniu oczu. Napar z kwiatów może być stosowany do płukania gardła i jamy ustnej.

Ekstrakt z nagietka jest składnikiem wielu różnych maści i kosmetyków. Bardzo ważne jest więc potwierdzenie, że nie są one szkodliwe przy stosowaniu na skórę. Badania toksyczności ostrej pokazały, że ekstrakt nie jest toksyczny, nie powoduje uczuleń, a podrażnienia skóry są minimalne. Sześć saponin izolowanych z kwiatów nie było genotoksycznych w teście Ames’a, genotoksyczna nie była też herbatka z nagietka. Panel ekspertów amerykańskich stwierdził w 2010 r, że ekstrakty z kwiatów, w tym olejek mogą być bezpiecznie używane jako składniki kosmetyków[6].

Kwiat nagietka razem rumiankiem, korą dębu czy szałwią wchodzi w skład mieszanek ziołowych (Calendulin, Azucalen, Vagosan, Feminosan II fix) szczególnie polecanych na dolegliwości kobiece. Takie mieszanki można stosować w stanach zapalnych sromu i pochwy, przy upławach. Napary służą do irygacji, przemywania i odkażania, bowiem mają działanie dezynfekujące i przeciwzapalne.

 

Nagietek do stosowania wewnętrznego

Napar z nagietka jest stosowany przy nieżytach żołądka i jelit, w chorobie wrzodowej, w chorobach pęcherzyka żółciowego, a także po przebytym zapaleniu wątroby. Napar pobudza wydzielanie soku żołądkowego, działa żółciopędnie, może wspomagać leczenie chorób układu pokarmowego. Napar ma też łagodne działanie uspokajające i rozkurczowe, jest polecany przy bólach menstruacyjnych oraz w dolegliwościach okresu przekwitania.

 

 


BIBLIOGRAFIA:

[1] Kishimoto S, Maoka T, Sumitomo K, Ohmiya A. Analysis of carotenoid composition in petals of calendula (Calendula officinalis L.). Biosci Biotechnol Biochem. 2005 Nov;69(11):2122-8.

[2] Butnariu M, Coradini CZ. Evaluation of Biologically Active Compounds from Calendula officinalis Flowers using Spectrophotometry. Chem Cent. 2012 Apr 27;6:35.
[3] Komes D, Belščak-Cvitanović A, Horžić D, et al. Phenolic composition and antioxidant properties of some traditionally used medicinal plants affected by the extraction time and hydrolysis. Phytochem Anal. 2011 Mar-Apr;22(2):172-80.
[4] Mishra A, Mishra A, Chattopadhyay P. Assessment of In vitro Sun Protection Factor of Calendula Officinalis L. (Asteraceae) Essential Oil Formulation. J Young Pharm. 2012 Jan;4(1):17-21.

[5] Esstratiou E, Hussain AI, Nigam PS et al., Antimicrobial activity of Calendula officinalis petal extracts against fungi, as well as Gram-negative and Gram-positive clinical pathogens. Complement Ther. Clin.Pract., 2012 Aug;18(3):173-6.

[6] Andersen FA, Bergfeld WF, Belsito DV, et al., Final report of the Cosmetic Ingredient Review Expert Panel amended safety assessment of Calendula officinalis-derived cosmetic ingredients. Int J Toxicol. 2010 Nov-Dec;29(6 Suppl):221S-43.
Poleć w swojej społeczności!