Start » Artykuły naukowe, Kuchnia naukowa, Przyprawy, Uroda, Zioła i fitoterapia

O mój rozmarynie!

3 lutego 2010

rozmarynRozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis L). to wiecznie zielony krzew o ciemnozielonych liściach, jego kwiaty są niebieskie lub różowe. W stanie dzikim występuje w rejonie Morza Śródziemnego. W dawnej Polsce często hodowany w doniczkach przy oknie. „O mój rozmarynie rozwijaj się” śpiewały kiedyś dziewczyny, bo rozmaryn miał przedłużać młodość i pomagać w zachowaniu urody. Jest to roślina o charakterystycznym aromacie, używana jako przyprawa poprawia trawienie, ma właściwości żółciopędne i moczopędne. Lecznicze działanie rozmarynu zawdzięczamy głównie obecności kwasu rozmarynowego. Jest go też dużo w takich roślinach jak: melisa lekarska, szałwia lekarska, mięta pieprzowa, tymianek, oregano i majeranek. Rozmaryn to nie tylko przyprawa, ale też źródło naturalnych przeciwutleniaczy do żywności, składników kosmetyków odmładzających skórę, a być może leków, których substancją czynną będzie kwas rozmarynowy lub jego pochodne.

Kiedyś z rozmarynu wytwarzano syrop, wino i nalewki używane w celach leczniczych. Nalewka z rozmarynu działa wzmacniająco, podnosi sprawność fizyczną, może być stosowana w zaburzeniach krążenia oraz przy starczych zmianach w sercu. Badania naukowe potwierdziły, że związki polifenolowe z liści rozmarynu, głównie kwas rozmarynowy, mają bardzo interesującą aktywność biologiczną [1] Wśród bioaktywnych związków warto wymienić: kwas rozmarynowy, rozmanol, rozmadial, epirozmanol, izorozmanol, kwas karnozynowy, karnozynian metylu, rozmarynodifenol, rozmarynochinon, kwas kawowy oraz wiele innych [2]. Uważa się, że ta mieszanina ma działanie synergistyczne. W suszonym rozmarynie używanym jako przyprawa, stwierdzono od 1,7 do 3,9% kwasu karnozynowego, 0,2–0,4% karnozolu oraz 0,2–4,3% kwasu rozmarynowego.

Więcej niż przyprawa

Rozmaryn używano od wieków jako przyprawę aromatyzującą żywność, ale również z powodu jego właściwości konserwujących. Obecnie jest stosowany do produkcji preparatów przeciwutleniających, a komercyjne ekstrakty z rozmarynu są często uzyskiwane metodą ekstrakcji dwutlenkiem węgla w stanie nadkrytycznym. Właściwości przeciwutleniające preparatu zależą od ilości związków fenolowych (od 3,5 do 14 g/100 g ekstraktu) [3]. Rosmarinus officinalis został wpisany na listę GRAS (ang. Generally Recognized As Safe), zawiera substancje uznawane za bezpieczne. W 2009 roku przetestowano [4] aktywność antyoksydacyjną ekstraktów z rozmarynu zawierających związki rozpuszczalne w wodzie i w oleju, a jednocześnie ich właściwości bakteriobójcze. Silniejsze właściwości zmiatające rodniki miał ekstrakt wodny, zawierający więcej związków polifenolowych, ale bardziej efektywny przeciwbakteryjnie był ekstrakt związków rozpuszczalnych w oleju. Wniosek praktyczny: gałązka rozmarynu w butelce z oliwą to nie tylko chwyt reklamowy (bliżej natury); mięso polane taką oliwą przyjemnie pachnie i jest lepiej zakonserwowane.

Związki z urodą

Duże zainteresowanie naukowców budzi kwas rozmarynowy. [5] Jest silnym antyoksydantem i może być cenny w staraniach o zachowanie młodości i witalności. Ma działanie przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe. Kwas rozmarynowy jest aktywny m.in. przeciwko wirusom opryszczki typu 1 (HSV-1). Nosicielem wirusa Herpes simplex jest większość z nas. Wirus pozostaje w komórkach nerwowych, ale przy stresie i obniżeniu odporności, ponownie atakuje organizm. W leczeniu opryszczki na wargach stosowane są preparaty zawierające wyciągi z melisy, ale pomocne może okazać się jednoczesne używanie w kuchni dużej ilości ziół zawierających kwas rozmarynowy (potrawy z majerankiem, tymiankiem, oregano).

Kwas rozmarynowy jest inhibitorem enzymów (np. hialuronidazy) uczestniczących w rozkładzie kwasu hialuronowego. W skórze ludzkiej kwas hialuronowy wiąże wodę, w młodej skórze jest go pod dostatkiem, co gwarantuje jej sprężystość. Z wiekiem jednak ilość kwasu maleje, skóra człowieka starzeje się, traci zdolność wiązania wody i powstają zmarszczki. Dlatego warto zadbać o to, aby w diecie i kosmetykach nie brakowało antyoksydantów, w tym kwasu rozmarynowego.

Nadmiar słońca, zwłaszcza promieniowania z zakresu UV prowadzi do uszkodzenia skóry, zjawisko jest znane jako “fotostarzenie się”. Pokazano [6], że ekstrakt z rozmarynu, bogaty w kwas rozmarynowy działa fotoprotekcyjnie. Zmiata wolne rodniki powstające pod wpływem UV oraz wzmacnia system obronny organizmu poprzez wpływ na aktywność tyrozynazy i stymulowanie produkcji melaniny. Ekstrakt podany doustnie, istotnie zmniejszał zmiany w skórze poddanej działaniu UV, działał też antymutagennie (fotokarcynogeneza).

Działanie neuroprotekcyjne

Raporty z badań klinicznych sugerują, że dieta bogata w zioła (szałwia, rozmaryn, melisa) może pomagać pacjentom z Alzheimerem. Wyciąg z szałwii standaryzowany na zawartość kwasu rozmarynowego (10%) przetestowano na komórkach PC12 szczura hodowanych z dodatkiem beta-amyloidu [7]. Neuroprotekcyjny efekt pokazywały liczne testy  biochemiczne (aktywacja kaspazy-3, hiperfosforylacji białka tau, peroksydacji lipidów, fragmentacji DNA). Wyraźne działanie ochronne wymagało stężenia powyżej 10–7 M, co jest łatwo osiągalne po podaniu ekstraktu ziołowego. Badanie farmakokinetyki u ludzi pokazało, że podaniu doustnym ekstraktu (z liści Perilla frutescens) zawierającego 200 mg kwasu rozmarynowego jego stężenie w plazmie krwi było 1.15 × 10–6 M. Kwas rozmarynowy hamuje peroksydację lipidów i tworzenie reaktywnych form tlenu w tkance nerwowej. Jako naturalny antyoksydant chroni przed oksydacyjnymi uszkodzeniami powodowanymi przez beta-amyloid i inne neurotoksyny. Jedna ze strategii walki z chorobą Alzheimera to hamowanie agregacji beta-amyloidu. Wiadomo, że wiele związków polifenolowych hamuje ten proces, wśród nich są: kurkumina, mirycetyna, kwas ferulowy i rozmarynowy, co pokazano w eksperymentach na myszach [8].

Przeciwdepresyjne działanie kwasu rozmarynowego testowano [9] na zwierzętach używając m.in. testu wymuszonego pływania po podawaniu go przez 7-14. Badano też zmiany w tkance mózgowej i powstawanie nowych komórek w hippokampie. Wydaje się, że działanie antydepresyjne, tj. poprawa mobilności zwierząt, jest związana ze zwiększoną proliferacją komórek nerwowych.

Duża część społeczeństwa, zwłaszcza w dużych aglomeracjach, prowadzi bardzo stresujące życie. Zamiast brać syntetyczne leki uspokajające, pomocna może okazać się kąpiel w naparze ziół (rozmaryn, mięta, tymianek, rumianek i lawenda). Badania pokazały, że za uspokajające działanie tych ziół prawdopodobnie odpowiedzialny jest kwas rozmarynowy. W dawce 30 mg/kg masy ciała związek ten osłabiał zarówno aktywność spontaniczną zwierząt doświadczalnych oraz jak i aktywność stymulowaną amfetaminą. W aptekach dostępnych jest wiele preparatów zawierających w swoim składzie zioła bogate w kwas rozmarynowy. Mają one działanie uspokajające i przeciwzapalne.

Przeciw nowotworom

Związki polifenolowe, antyoksydanty i wymiatacze wolnych rodników często mają też działanie antygenotoksyczne i przeciwnowotworowe. Inny z możliwych mechanizmów działania to hamowanie ekspresji genu prozapalnej cyklooksygenazy (COX-2). Aktywność kwasu rozmarynowego przeciwko COX-2 pokazano [10] w badaniach na liniach komórkowych raka okrężnicy, w obu typach komórek indukował apoptozę, prawdopodobnie wpływając na kinazy i szlak sygnałowy MAPK/ERK.

prof. Iwona Wawer


BIBLIOGRAFIA

  1. Fecka I, i inni. Kwas rozmarynowy, ważny składnik terapeutyczny niektórych surowców roślinnych. Postępy fitoterapii  2001: 8.
  2. Munné-Bosch S., Alegra L., Schwarz K.: The formation of phenolic diterpenes in Rosmarinus officinalis L. under Mediterranean climate. Eur. Food Res. Technol., 2000: 210, 263-267.
  3. Samotyja U, Urbanowicz A, Przeciwutleniające właściwości handlowych ekstraktów z rozmarynu, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005, 2 (43) Supl., 184 – 192
  4. Klancnik A, Guzej B, Kolar MH. i inni. In vitro antimicrobial and antioxidant activity of commercial rosemary extract formulations.J Food Prot. 2009; 72(8):1744-52.
  5. Petersen M, Simmonds MSJ. Rosmarinic acid. Phytochemistry 2003: 62:121-125.
  6. Sánchez-Campillo M, Gabaldon JA, Castillo J, i inni. Rosmarinic acid, a photo-protective agent against UV and other ionizing radiations. Food Chem Toxicol. 2009; 47(2):386-92.
  7. Iuvone T, De Filippis D, Esposito G, D’Amico A, Izzo AA. The spice sage and its active ingredient rosmarinic acid protect PC12 cells from amyloid-beta peptide-induced neurotoxicity. J. Pharmacol. Exp. Ther. 2006; 317(3):1143-9
  8. Hamaguchi T, Ono K, Murase A, Yamada M. Phenolic compounds prevent Alzheimer’s pathology through different effects on the amyloid-beta aggregation pathway. Am.J. Pathol. 2009; 175(6):2557-65.
  9. Ito N, Yabe T, Gamo Y, i inni. Rosmarinic acid from Perillae Herba produces an antidepressant-like effect in mice through cell proliferation in the hippocampus. Biol. Pharm. Bull. 2008; 31(7):1376-80.
  10. Xavier CP, Lima CF, Fernandes-Ferreira  M, Pereira-Wilson C. Salvia fruticosa, Salvia officinalis, and rosmarinic acid induce apoptosis and inhibit proliferation of human colorectal cell lines: the role in MAPK/ERK pathway. Nutr Cancer. 2009; 61(4):564-71.

Poleć w swojej społeczności!